نخواهد بود . و هيچ‌كدام از بدكار و نيكوكار ، براى پاداش نيك يا كيفر بد ، بر يكديگر ترجيح و برترى نخواهند داشت » . و باز فرمود : « اگر راستگو باشى ما تو را كفايت مىكنيم و اگر دروغگو باشى ، تو را كيفر مىدهيم » . و بدون شك كسى كه راستگو را پاداش و دروغگو را كيفر دهد ، جبرى و قدرى نتواند بود . * * * گفتيم كه چون مفهوم آزادى از نظر على داراى اين مفهوم دقيق و عميق است . ناگزير معنى آن بايد چنان باشد كه حقوق انسان برآن استوار گردد و اين چيزى است كه ما با كمال وضوح آن را در دستور و برنامه على نسبت به مردم مىبينيم . و او حق مردم را در انتخاب و بركنارنمودن ، در گفتار و كردار ، و در زندگى سعادتمندانه ، به‌رسميت مىشناسد و سپس ميان همه آنان ، برابرى در حقوق و واجبات را برقرار مىسازد و براى اين آزادى حدودى قرار نمىدهد ، مگر آنكه مصلحت توده مردم ، اين‌چنين حدودى را تقاضا كند . ما اگر سيره و روش امام را نسبت به مردم دنبال كنيم - چنان كه در فصل‌هاى گذشته روشن ساخته‌ايم و در فصل‌هاى آينده هم بيان خواهيم داشت - مىبينيم كه در هيچ موردى ، با اين مفهوم آزادى تعارض ندارد و بلكه اين مفهوم را از نظر بيان و تطبيق خارجى ، در برپاداشتن حقوق عمومى همواره به‌كار برده و آن را درباره دوستان و دشمنانش ، به‌طور يكسان ، رعايت كرده است . در مطلع اين فصل ديديم كه على مجبورنمودن كسى را براى انجام‌دادن آنچه از آن اكراه دارد ، جايز نمىداند . چنان كه به‌كارگرفتن و واداشتن احدى را براى كارى ، صحيح نمىداند . و نيز در فصل سابق ديديم كه او چگونه